विशाल बौद्ध मठ नालंदाचा इतिहास

नालंदा / Nalanda येथील प्रशंसित महाविहार हे एक विशाल बौद्ध मठ आहे ज्याचे निर्माण भारतीय मगध (सध्याचे बिहार) साम्राज्याने केले होते. हि जागा बिहार शरीफ नगर पासून पटना येथून दक्षिणेस ९५ किलोमीटर दूर आहे.

सातव्या शतकापासून ते १२ व्या शतकापर्यंत अभ्यासाचे मोठे केंद्र होते. यासोबतच उनेस्कोने जाहीर केलेली वर्ल्ड हेरीटेज साईट पण आहे.

Nalanda History

विशाल बौद्ध मठ नालंदाचा इतिहास / Nalanda History In Marathi

प्राचीन वैदिक प्रक्रियेला अवलंबून प्राचीन काळापासून अनेक शैक्षणिक संस्थाची स्थापना केली गेली.जसे कि तक्षशीला नालंदा आणि विक्रमशीला ज्यांना भारतातील प्राचीन कालीन विद्यापीठांमध्ये गणल्या जाते.

५ व्या आणि ६ व्या शतकात नालंदा हे गुप्त साम्राज्याच्या काळात मोठ्या नावलौकीकाने उदयास आली.

नंतर हर्ष आणि कन्नौज साम्राज्यातही याचे उल्लेख सापडतात. या नंतरच्या काळात पूर्वी भारतात पाल साम्राज्यात बौद्ध धर्माचा विकास होताना दिसतो.

आपल्या प्रसिद्धीच्या शिखरावर असतांना ह्या विद्यापीठाकडे अनेक विद्वान आणि विद्यार्थ्यांना आकर्षिले यासोबत चीनी, तिब्बती कोरियाई आणि मध्य आशियाई देशांमधून विद्यार्थी येथे शिक्षणासाठी येत असत. पुरातत्वीय तथ्यांच्या आधारे कळते कि याचा संबंध इंडोनेशियाच्या शैलेन्द्र साम्राज्याशी सुद्धा होता. ज्यांच्या एका राजाने कॉम्प्लेक्स मध्ये एका मठाची निर्मिती केली होती.

Nalanda cha Itihas

नालन्दाविषयी बहुतांश माहिती पूर्वी आशियाई तीर्थ भिक्षुकांकडून लिहिली आणि प्रचारली गेली आहे. या भिक्षुकांमध्ये वूझांग आणि यीजिंग यांचा समावेश आहे, ज्यांनी ७ व्या शतकात महाविहाराची यात्रा केली होती.

विन्सेंट स्मिथ यांनी म्हटले होते कि नालंदाचा पूर्ण इतिहास हा महायानी बौद्ध यांचाच इतिहास आहे.

यात्रेच्या पुस्तकात त्यांनी नालंदाच्या बरेचशा गोष्टीचे वर्णन केले आहे. आणि सोबतच महायाना यांच्या दर्शनशास्त्राबद्दल वर्णन केले आहे.

नालंदाच्या सर्व विद्यार्थ्यांना महायाना आणि सोबतच बुद्धांच्या १८ संप्रदायाचा अभ्यास सुद्धा केला होता. त्यांच्या पाठ्यक्रमात इतर विषय जसे वेद, तर्क, संस्कृत, व्याकरण औषधीविज्ञान आणि “अंकविज्ञान” यांचा समावेश होतो.

१२ व्या शतकात मामलुक साम्राज्यातील बख्तियार खिलजी यांच्या सैन्यांनी नालन्दाची तोड फोड केली होती.

तर दुसरया तथ्यांच्या आधारे महाविहार अस्थायी फ्याशन च्या काही वेळा आधी पर्यंत सुरु होते.

परंतु मग अचानक १९ व्या शतकापर्यंत लोकांनी यास विसरले होते. नंतर भारतीय पुरातत्वीय विश्लेषणात सर्वेक्षण केल्यावर याचा शोध पुन्हा लावल्या गेल्यावर जगाला याची माहिती मिळाली.

व्यवस्थित उत्खनन कार्य १९१५ मध्ये सुरु होऊन त्यानंतर विटांच्या बनलेल्या ६ मंदिरांना पुन्हा १२ हेक्टरच्या विशाल परिसरात स्थापित केल्या गेले.

उत्खननात येथे मुर्त्या, नाणी, शिलालेख, इत्यादी सापडले. मिळालेल्या सर्व वस्तूंना पुरातत्वीय शाखेने नालंदा वस्तुसंग्रहालयात प्रदर्शनासाठी ठेवल्या आहेत.

सद्ध्याच्या काळात नालंदा हे एक प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे. येथे मोठ्या संख्येने लोक पर्यटनासाठी येतात. बौद्ध धर्मीय लोक सुद्धा मोठ्या संख्येने येतात.

प्राचीन इतिहास

प्रथम नालंदा हे एक समृद्ध गाव होते. याच्या जवळच राजगृह (सध्याचे राजगिर) हे शहराचा व्यापारी मार्ग होते.

राजगृह हि त्यावेळी मगधची राजधानी होती.

असे म्हटले जाते कि जैन तीर्थकर महावीर यांनी १४ पावसाळे येथे वास केला होता. यासोबतच गौतम बुद्धांनी सुद्धा येथे आमकुजाजवळ प्रवचन दिले होते.

असे म्हटले जाते कि महावीर आणि बुद्ध ५-६ शतकात येथे येत असत.

परंतु आजही नालंदा विषयी पर्याप्त माहिती उपलब्ध नाही.

१७ व्या शतकात तिब्बतीय लामा तारनाथ यांनी सांगितले होते कि, तिसऱ्या शतकात मौर्य आणि बौद्ध सम्राट अशोक यांनी नालंदामध्ये विशाल मंदिर शीरपुत्र चैत्यावर बांधले होते.

यासोबतच त्यांच्या मते तिसरया शतकात त्यांचे अनेक शिष्य आर्य दवे येथे आले होते.

तारनाथ यांनी हे पण सांगितले होते कि, नागार्जुन चे समकालीन सविष्णूचे १०८ मंदिर सुद्धा येथेच बनवले गेले होते.

बौद्ध धर्माचे लोकांसाठी नालंदा एका सर्वोच्च पवित्र स्थानापेक्षा कमी नाही.

तिसरया शतकाच्या आधी नालंदा आणि बौद्ध धर्म यांच्यातील कोणत्याही संबंधाचे पुरावे नाहीत.

पुनरुद्धाराचे प्रयत्न

१९५१ मध्ये बिहार सरकार कडून नालंदा जवळ पाली आणि बुद्ध धर्माची आधुनिक संस्था नव नालंदा महाविहाराची स्थापना केली होती.

२००६ मध्ये यास विद्यापीठाचा दर्जा देण्यात आला.

नालंदाशी संबंधित ऐतिहासिक वस्तू आणि गोष्टी

पारंपारिक सूत्राच्या मते महावीर आणि बुद्ध हे दोन्ही पाचव्या आणि सहाव्या शतकात नालंदा येथे आले होते.

यासोबतच हि शीरपूत्राच्या जन्माची व निर्वाणाची जागा मानली जाते. ते भगवान बुद्धाचे परमशिष्य होते.

धर्मपाल

  • दिग्नगा . बुद्ध तर्क यांचे संस्थापक
  • शीलभद्र . क्सुझाग यांचे शिष्य
  • क्सुझाग . चीनी बौद्ध यात्री
  • यीजिंग . चीनी बौद्ध यात्री
  • नागार्जुन .
  • आर्यभट
  • आर्यदेव . नागार्जुन यांचा विद्यार्थी
  • अतिषा . महायाना आणि वज्रायन विद्वान
  • चंद्रकीर्ती . नागार्जुन यांचा विद्यार्थी
  • धर्म कीर्ती . तर्कशास्त्री
  • नारोपा, तीलोपा चे विद्यार्थी आणि नारोप यांचे विद्यार्थी

पर्यटन

आपल्या बिहार राज्यात नालंदा हे एक प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे. जे भारतातच नाही तर विश्वातील लोकांनासुद्धा आकर्षित करते.

यासोबतच बौद्ध धर्माच्या लोकांसाठी एक पवित्र स्थळ सुद्धा मानले जाते.

नालंदामध्ये आपल्याला एक आणखी वर्तमान तंत्रज्ञानावर आधारित वस्तूसंग्रहालय पाहायला मिळते.

ज्यामध्ये 3 डी अनिमेशनच्या मदतीने नालंदा इतिहास सम्बन्धी माहिती घेतली जाते.

क्सुजांग मेमोरियल हॉल

प्रसिद्ध भिक्षुक आणि यात्रियांसाठी सन्मान देण्याच्या उद्देशाने क्सुजांग मेमोरियल हॉलची स्थापना केली गेली होती या मेमोरियल हॉलमध्ये बरेच चीनी बौद्ध भिक्षुकांच्या मुर्त्या लावल्या आहेत.

नालंदा पुरातत्वीय म्यूजियम

भारतीय पुरातत्वीय विभागाने पर्यटकान्साठी आकर्षण म्हणून येथे एक म्युजियम सुद्धा सुरु केले आहे.

ह्या म्युजियम मध्ये आपल्याला प्राचीन अवयवांना पाहण्याची संधि मिळते.

उत्खनानातुन जमा झालेल्या १३,४६३ वस्तुमधुन फ़क्त ३४९ वस्तुच म्यूजियम मध्ये पहायला मिळतात.

1 COMMENT

  1. सदरची माहितीतुन खुप काही शिकायला मिळाले पण अजुन जाणुन घ्यायची ईच्छा आहे. तसेच पुरातत्व खात्याला मिळालेल्या गोष्टीच्या Images बघवयाच्या आहेत तरी आपल्या साईटच्या माध्यमातुन त्या मिळाल्यातर खुप बरे होईल तसेच अशा प्रकारीची माहिती आपण वारंवार पाठवावी ही विनंती.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here