शेवटचे अपडेट: नोव्हेंबर २०२६
आयोगाच्या परीक्षा योजनेत राज्य सेवा मुख्य परीक्षेच्या प्रश्नपत्रिकेच्या स्वरूपाच्या रकान्यात आता एकच नोंद आहे — पारंपरिक / वर्णनात्मक. म्हणजे पर्याय ओळखायचे नाहीत, लिहायचं आहे. नऊ पेपर, प्रत्येकी तीन तासांचे, आणि त्यांत वैकल्पिक विषयाचे दोन पेपर.
जुन्या वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी पद्धतीवर तयारी करणाऱ्यांसाठी हाच सगळ्यात मोठा बदल आहे. परीक्षेचं अधिकृत नावही बदललं असून ती आता “महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित गट-अ व गट-ब संयुक्त परीक्षा” अशी ओळखली जाते.
इथली सगळी आकडेवारी आयोगाच्या अधिकृत परीक्षा योजनेतून (दिनांक २४ डिसेंबर २०२५) आणि तिच्यावरील शुद्धीपत्रकातून (दिनांक २७ एप्रिल २०२६) घेतलेली आहे. दोन्ही कागदपत्रं mpsc.gov.in वरील Scheme of Examination विभागात उपलब्ध आहेत.
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग स्पर्धा परीक्षा संबंधी माहिती – Maharashtra Public Service Commission (MPSC) Exam Information in Marathi

आधी काय होतं, आता काय आहे
जुन्या माहितीवर अभ्यास सुरू करणं इथे सगळ्यात महागात पडतं. मुख्य बदल असे:
- मुख्य परीक्षा वर्णनात्मक झाली. प्रश्नपत्रिकेचं स्वरूप आता “पारंपरिक/वर्णनात्मक” आहे — म्हणजे पर्याय निवडायचे नाहीत, लिहायचं आहे.
- वैकल्पिक विषय आला. मुख्य परीक्षेत वैकल्पिक विषयाचे दोन पेपर आहेत, प्रत्येकी २५० गुणांचे.
- पूर्व परीक्षेला दोन पेपर, आणि पेपर २ फक्त अर्हताकारी. पेपर २ मध्ये किमान ३३ टक्के गुण लागतात, पण मुख्य परीक्षेची सीमारेषा फक्त पेपर १ च्या गुणांवर ठरते.
- मुलाखतीसाठीची सीमारेषा आता ३ पट उमेदवारांवर — २७ एप्रिल २०२६ च्या शुद्धीपत्रकानुसार, आणि ती अर्हताकारी पेपर वगळून उरलेल्या सात विषयांच्या एकत्रित गुणांवर ठरते.
या परीक्षेतून कोणती पदं भरली जातात?
राज्य सेवा परीक्षेतून गट-अ आणि गट-ब मधली अनेक पदं भरली जातात. काही प्रमुख पदं आणि त्यांची वेतनसूची:
| पद | वेतनसूची (Pay Matrix) |
| उप संचालक / प्रकल्प अधिकारी (एकात्मिक आदिवासी विकास प्रकल्प), श्रेणी एक / उपायुक्त, गट-अ | S-२३ : ₹६७,७०० – २,०८,७०० |
| उप जिल्हाधिकारी, गट-अ | S-२० : ₹५६,१०० – १,७७,५०० |
| पोलीस उप अधीक्षक / सहायक पोलीस आयुक्त, गट-अ | S-२० : ₹५६,१०० – १,७७,५०० |
| सहायक राज्यकर आयुक्त, गट-अ | S-२० : ₹५६,१०० – १,७७,५०० |
| मुख्याधिकारी, नगरपालिका / परिषद, गट-अ | S-२० : ₹५६,१०० – १,७७,५०० |
| अधीक्षक, राज्य उत्पादन शुल्क, गट-अ | S-२० : ₹५६,१०० – १,७७,५०० |
| तहसिलदार, गट-अ | S-१९ : ₹५५,१०० – १,७५,१०० |
| सहायक आयुक्त, कौशल्य विकास, रोजगार व उद्योजकता, गट-अ | S-१८ : ₹४९,१०० – १,५५,८०० |
| सहायक प्रादेशिक परिवहन अधिकारी, गट-अ | S-१६ : ₹४४,९०० – १,४२,४०० |
या सगळ्यांना महागाई भत्ता व नियमाप्रमाणे देय इतर भत्ते वेगळे मिळतात, आणि नियुक्ती महाराष्ट्रात कोठेही होऊ शकते. याशिवाय त्याच छत्राखाली महाराष्ट्र वन सेवा, कृषी सेवा, पशुवैद्यकीय सेवा, अन्न व औषध प्रशासकीय सेवा, स्थापत्य / यांत्रिकी / विद्युत अभियांत्रिकी सेवा आणि निरीक्षक वैधमापनशास्त्र यांच्या स्वतंत्र मुख्य परीक्षाही घेतल्या जातात.
पात्रता — वय आणि शिक्षण
वयोमर्यादा सगळ्या परीक्षांसाठी सारखी नाही. परीक्षा योजनेतील तक्त्यानुसार:
| परीक्षा | किमान वय | कमाल (अमागास) | कमाल (मागासवर्गीय / आ.दु.घ.) | दिव्यांग उमेदवार |
| राज्य सेवा मुख्य परीक्षा | १९ | ३८ | ४३ | वयाच्या ४५ वर्षांपर्यंत |
| महाराष्ट्र कृषी सेवा | १८ | ३८ | ४३ | वयाच्या ४५ वर्षांपर्यंत |
| महाराष्ट्र पशुवैद्यकीय सेवा | १८ | ३८ | ४३ | वयाच्या ४५ वर्षांपर्यंत |
| वन सेवा — सहायक वनसंरक्षक, गट-अ | १८ | ३८ | ४३ | अपात्र |
| वन सेवा — वनक्षेत्रपाल, गट-ब | २१ | ३८ | ४३ | अपात्र |
| अभियांत्रिकी सेवा / अन्न व औषध / वैधमापनशास्त्र | १९ | ३८ | ४३ | वयाच्या ४५ वर्षांपर्यंत |
प्राविण्य प्राप्त खेळाडू आणि माजी सैनिक यांच्यासाठी कमाल मर्यादा ४३ वर्षे आहे. आणि परीक्षा योजनेत स्पष्ट लिहिलं आहे की विहित वयोमर्यादा इतर कोणत्याही बाबतीत शिथिल केली जाणार नाही. वय कोणत्या दिनांकाला मोजायचं हे प्रत्येक जाहिरातीत नमूद असतं.
शिक्षणाबाबत: मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची पदवी आवश्यक आहे, आणि मराठी भाषेचे ज्ञान आवश्यक आहे. काही विशिष्ट संवर्गांसाठी वेगळी अर्हता लागते — उदाहरणार्थ महाराष्ट्र वित्त व लेखा सेवेसाठी किमान ५५ टक्क्यांसह वाणिज्य शाखेची पदवी, किंवा सनदी लेखापालाची (CA) अंतिम परीक्षा उत्तीर्ण.
पदवीच्या शेवटच्या वर्षाला असलेले उमेदवार पूर्व परीक्षेला बसू शकतात, पण मुख्य परीक्षेच्या अर्जाच्या अंतिम दिनांकापर्यंत पदवी उत्तीर्ण होणं अनिवार्य आहे.
शारीरिक अर्हता — फक्त काही पदांसाठी
सगळ्या पदांसाठी शारीरिक अर्हता लागत नाही. ज्यांना लागते त्यांचे निकष:
| पद | पुरुष | महिला |
| पोलीस उप अधीक्षक / सहायक पोलीस आयुक्त, गट-अ | उंची १६५ सें.मी. (अनवाणी); छाती ८४ सें.मी., फुगविण्याची क्षमता किमान ५ सें.मी. | उंची १५७ सें.मी. (अनवाणी) |
| अधीक्षक / उपअधीक्षक, राज्य उत्पादन शुल्क | उंची १६५ सें.मी.; छाती न फुगविता ७९ सें.मी., क्षमता किमान ५ सें.मी. | उंची १५५ सें.मी. |
| सहायक प्रादेशिक परिवहन अधिकारी, गट-अ | उंची १६३ सें.मी.पेक्षा कमी नसावी; छाती ७९ सें.मी. + ५ सें.मी.; दृष्टीचे स्वतंत्र निकष | उंची १५५ सें.मी.; दृष्टीचे स्वतंत्र निकष |
| वन सेवा — सहायक वनसंरक्षक / वनक्षेत्रपाल | उंची १६३ सें.मी.; छाती ७९ + ५ सें.मी. (अनुसूचित जमातीसाठी उंची १५२.५ सें.मी.) | उंची १५० सें.मी. (अनुसूचित जमातीसाठी १४५ सें.मी.) |
वन सेवेसाठी चालण्याची चाचणीही आहे: सहायक वनसंरक्षक पदासाठी पुरुष २५ कि.मी. व महिला १४ कि.मी., तर वनक्षेत्रपाल पदासाठी पुरुष २५ कि.मी. व महिला १६ कि.मी. — हे अंतर चार तासांत पूर्ण करावं लागतं.
अर्ज शुल्क
या प्रवाहातील प्रत्येक परीक्षेसाठी शुल्क सारखंच आहे:
| परीक्षा | अमागास | मागासवर्गीय / आ.दु.घ. / अनाथ / दिव्यांग / खेळाडू |
| संयुक्त पूर्व परीक्षा | ₹५४४ | ₹३४४ |
| राज्य सेवा मुख्य परीक्षा (व इतर सर्व मुख्य परीक्षा) | ₹५४४ | ₹३४४ |
क्रिमी लेयरमध्ये मोडणाऱ्या उमेदवारांना आरक्षण व वयोमर्यादेचा फायदा मिळत नसल्याने त्यांना अमागास उमेदवारांप्रमाणे शुल्क भरावं लागतं.
पूर्व परीक्षेचं स्वरूप
संयुक्त पूर्व परीक्षा एकूण ४०० गुणांची असते आणि तिला दोन अनिवार्य प्रश्नपुस्तिका असतात:
| पेपर | गुण | दर्जा | कालावधी | स्वरूप |
| पेपर १ (अनिवार्य) | २०० | पदवी | दोन तास | वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी |
| पेपर २ (अर्हताकारी) | २०० | घटक १ ते ५ — पदवी; घटक ६ — दहावी; घटक ७ — दहावी/बारावी | दोन तास | वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी |
इथले तीन नियम तयारीची दिशा ठरवतात:
- पेपर २ फक्त अर्हताकारी आहे. त्यात किमान ३३ टक्के गुण मिळवणं आवश्यक आहे, पण मुख्य परीक्षेसाठीची सीमारेषा फक्त पेपर १ च्या गुणांवर ठरते.
- दोन्ही पेपरला उपस्थित राहणं अनिवार्य आहे — एक पेपर चुकला तर उत्तरपत्रिका तपासलीच जात नाही.
- पूर्व परीक्षेचे गुण अंतिम निवडीच्या वेळी विचारात घेतले जात नाहीत. ती फक्त चाळणी परीक्षा आहे.
नकारात्मक गुण: प्रत्येक चुकीच्या उत्तरामागे २५ टक्के म्हणजे १/४ गुण वजा होतात. अनुत्तरित प्रश्नाला वजावट नाही. आणि एक बारकावा जो क्वचितच सांगितला जातो — पेपर २ मधील “Decision making and problem solving” च्या प्रश्नांना नकारात्मक गुण लागू होत नाहीत.
मुख्य परीक्षेसाठी पात्र ठरवताना, भरावयाच्या पदांच्या सुमारे १२ पट उमेदवार उपलब्ध होतील अशी सीमारेषा ठरवली जाते. पूर्व परीक्षा राज्यातील ३८ जिल्हा केंद्रांवर होते.
मुख्य परीक्षेचं स्वरूप
हाच सगळ्यात मोठा बदल आहे. राज्य सेवा मुख्य परीक्षा : लेखी परीक्षा १७५० गुण + मुलाखत २७५ गुण. सगळे पेपर पारंपरिक म्हणजे वर्णनात्मक स्वरूपाचे आणि प्रत्येकी तीन तासांचे आहेत.
| पेपर | विषय | गुण | दर्जा | स्थिती |
| १ | भाषा पेपर-१ — मराठी | ३०० | दहावी | अर्हताकारी (२५% गुण आवश्यक) |
| २ | भाषा पेपर-२ — इंग्रजी | ३०० | दहावी | अर्हताकारी (२५% गुण आवश्यक) |
| ३ | निबंध | २५० | पदवी | गुणवत्तेसाठी गणला जातो |
| ४ | सामान्य अध्ययन-१ | २५० | पदवी | गुणवत्तेसाठी |
| ५ | सामान्य अध्ययन-२ | २५० | पदवी | गुणवत्तेसाठी |
| ६ | सामान्य अध्ययन-३ | २५० | पदवी | गुणवत्तेसाठी |
| ७ | सामान्य अध्ययन-४ | २५० | पदवी | गुणवत्तेसाठी |
| ८ | वैकल्पिक विषय — पेपर १ | २५० | पदवी | गुणवत्तेसाठी |
| ९ | वैकल्पिक विषय — पेपर २ | २५० | पदवी | गुणवत्तेसाठी |
म्हणजे गुणवत्तेसाठी सात पेपर × २५० = १७५० गुण, आणि त्यावर मुलाखतीचे २७५ — एकूण २०२५ गुणांची अंतिम स्पर्धा. भाषेचे दोन पेपर ६०० गुणांचे असूनही गुणवत्तेत मोजले जात नाहीत; पण त्यात २५ टक्के न मिळाल्यास पुढची वाटच बंद होते.
वैकल्पिक विषय पूर्व परीक्षेचा अर्ज करतानाच निवडावा लागतो, आणि नंतर कोणत्याही टप्प्यावर तो बदलण्याची विनंती मान्य केली जात नाही. त्यामुळे हा निर्णय सुरुवातीलाच काळजीपूर्वक घ्या.
इतर सेवांसाठी (कृषी, वन, पशुवैद्यकीय, अन्न व औषध, अभियांत्रिकी, वैधमापनशास्त्र) मुख्य परीक्षा वेगळी असते — लेखी ४०० गुण (प्रत्येकी २०० गुणांचे दोन पेपर) आणि मुलाखत ५० गुण, तीही वर्णनात्मक स्वरूपाची.
मुख्य परीक्षा फक्त सहा केंद्रांवर होते — अमरावती, छत्रपती संभाजीनगर, नवी मुंबई, नागपूर, नाशिक आणि पुणे.
मुलाखत आणि अंतिम निवड
२७ एप्रिल २०२६ च्या शुद्धीपत्रकानुसार, मुलाखतीसाठी पात्र ठरवताना प्रत्येक प्रवर्ग/उपप्रवर्गासाठी भरावयाच्या पदांच्या सुमारे ३ पट उमेदवार उपलब्ध होतील अशी सीमारेषा ठरवली जाते — आणि ती अर्हताकारी पेपर वगळून उरलेल्या सात विषयांच्या एकत्रित गुणांवर ठरते.
ही सीमारेषा सर्व उमेदवारांसाठी एकच असू शकते, किंवा प्रत्येक सामाजिक प्रवर्गासाठी व समांतर आरक्षणांतर्गत वेगवेगळी असू शकते.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न: MPSC मुख्य परीक्षा वस्तुनिष्ठ असते की वर्णनात्मक?
उत्तर: वर्णनात्मक (पारंपरिक). परीक्षा योजनेत सर्व पेपरांचं स्वरूप “पारंपरिक/वर्णनात्मक” असं नमूद आहे.
प्रश्न: राज्य सेवा मुख्य परीक्षा किती गुणांची असते?
उत्तर: लेखी १७५० गुण अधिक मुलाखत २७५ गुण. याशिवाय ३०० गुणांचे दोन भाषेचे पेपर आहेत, जे अर्हताकारी आहेत.
प्रश्न: पूर्व परीक्षेचा पेपर २ किती महत्त्वाचा आहे?
उत्तर: तो अर्हताकारी आहे — किमान ३३ टक्के गुण आवश्यक. पण मुख्य परीक्षेची सीमारेषा फक्त पेपर १ च्या गुणांवर ठरते.
प्रश्न: वैकल्पिक विषय कधी निवडावा लागतो?
उत्तर: पूर्व परीक्षेचा अर्ज करतानाच. नंतर तो बदलता येत नाही.
प्रश्न: वयोमर्यादा किती आहे?
उत्तर: राज्य सेवेसाठी किमान १९ आणि कमाल ३८ वर्षे (अमागास) व ४३ वर्षे (मागासवर्गीय / आ.दु.घ.). वन सेवेतील वनक्षेत्रपाल पदासाठी किमान वय २१ आहे, आणि वन सेवेच्या दोन्ही पदांसाठी दिव्यांग उमेदवार अपात्र आहेत.
प्रश्न: परीक्षा शुल्क किती आहे?
उत्तर: ₹५४४ (अमागास) आणि ₹३४४ (मागासवर्गीय, आ.दु.घ., अनाथ, दिव्यांग, खेळाडू) — पूर्व व मुख्य दोन्हींसाठी.
प्रश्न: पूर्व परीक्षेचे गुण अंतिम निवडीत मोजले जातात का?
उत्तर: नाही.
प्रश्न: मुख्य परीक्षा कुठे होते?
उत्तर: फक्त सहा केंद्रांवर — अमरावती, छत्रपती संभाजीनगर, नवी मुंबई, नागपूर, नाशिक आणि पुणे. पूर्व परीक्षा मात्र ३८ जिल्हा केंद्रांवर होते.
तयारीची दिशा
वरच्या रचनेवरूनच काय करायचं ते ठरतं.
लिहिण्याचा सराव हाच आता गाभा आहे. पेपर वर्णनात्मक असल्याने पर्याय ओळखण्याची सवय कामी येत नाही — तीन तासांत उत्तरं लिहून पूर्ण करण्याचा सराव लागतो, आणि तो रोजचा असावा लागतो.
वैकल्पिक विषयावर ५०० गुण अवलंबून आहेत आणि पूर्व परीक्षेच्या अर्जानंतर तो बदलता येत नाही — म्हणून ती निवड घाईत करू नका. निबंधालाही २५० गुण आहेत, म्हणजे एका पूर्ण पेपरइतके; त्याला स्वतंत्र विषयासारखं वागवा.
भाषेचे दोन पेपर गुणवत्तेत मोजले जात नाहीत म्हणून त्यांकडे दुर्लक्ष करणं महागात पडतं — २५ टक्के हुकले तर बाकी सगळे पेपर वाया जातात. याउलट पूर्व परीक्षेच्या पेपर २ ला ३३ टक्के पुरेसे आहेत, तिथे गरजेपेक्षा जास्त वेळ घालवण्यात अर्थ नाही.
सविस्तर अभ्यासक्रम आयोगाच्या संकेतस्थळावर Candidate Information > Examination > Syllabus of Examination इथे आहे. तो मूळ स्वरूपात वाचा — दुसऱ्याच्या यादीवर विसंबू नका. पोलीस उप निरीक्षक पदाविषयी सविस्तर माहिती हवी असल्यास MPSC PSI परीक्षेची माहिती हा लेख पाहा.
वरील पदं, वयोमर्यादा, शुल्क, पेपररचना व निवड प्रक्रिया ११ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मूळ कागदपत्रांतून तपासून घेतली आहे. आयोग नियम वेळोवेळी बदलतो, त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी संबंधित जाहिरात व आयोगाच्या संकेतस्थळावरील ताजी सूचना स्वतः तपासा.





Thanks for giving such important knowledge about MPSC.It will definately help me.
Thank you
Thank you so much,this information is very important and valuable for those who don’t know about MPSC exam and syllabus and how to start to study for it. This will help me a lot. Thank you 😊.
Thank you so much for giving this amazing information to us 😊🙏.
Khup chan Mahiti milala. Thanks
Thanks sir