शेवटचे अपडेट: नोव्हेंबर २०२६
आपल्या भारत देशाला १९४७ साली स्वातंत्र्य मिळालं, आणि तेव्हापासून आजपर्यंत देशाचं सरकार चालवण्याची सगळ्यात मोठी जबाबदारी पंतप्रधान पदावरच आहे. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यापासून सुरू झालेली ही यादी आज नरेंद्र मोदी यांच्यापर्यंत येऊन पोहोचली आहे. खाली तुम्हाला प्रत्येक पंतप्रधानाचं नाव, त्यांचा नेमका कार्यकाळ, पक्ष आणि त्यांच्या कामाची थोडक्यात ओळख — सगळं एकाच ठिकाणी मिळेल.
हा लेख आम्ही आता पूर्णपणे अद्ययावत केला आहे, कारण गेल्या दोन वर्षांत या यादीत दोन मोठे बदल झाले आहेत. एक — नरेंद्र मोदी यांनी ९ जून २०२४ रोजी सलग तिसऱ्या वेळी पंतप्रधान पदाची शपथ घेतली. आणि दुसरा, दुःखद — देशाचे माजी पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांचं २६ डिसेंबर २०२४ रोजी निधन झालं. याशिवाय जुन्या यादीत काही तारखा आणि पक्षांची नावं चुकीची होती; त्या सगळ्या दुरुस्त्या या अपडेटमध्ये केल्या आहेत.
भारताच्या पंतप्रधानांची यादी – Prime Minister of India List

२०२६ मधील महत्त्वाचे बदल (हे आधी वाचा)
जुनी यादी वाचून तुमच्या डोक्यात काही आकडे फिट झाले असतील, तर ते एकदा तपासून घ्या. मुख्य बदल असे:
- नरेंद्र मोदी यांचा तिसरा कार्यकाळ — २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीनंतर ९ जून २०२४ रोजी त्यांनी तिसऱ्यांदा शपथ घेतली. भाजपला स्वबळावर बहुमत मिळालं नाही (२४० जागा), मात्र एनडीए आघाडीला ५४३ पैकी २९३ जागा मिळाल्या. जवाहरलाल नेहरूंनंतर सलग तीन कार्यकाळ पूर्ण करणारे ते पहिले पंतप्रधान ठरले.
- डॉ. मनमोहन सिंग यांचं निधन — २६ डिसेंबर २०२४ रोजी नवी दिल्लीतील एम्स रुग्णालयात, वयाच्या ९२ व्या वर्षी त्यांचं निधन झालं. त्यामुळे यादीत त्यांच्या नावापुढे आता निधनाची तारीखही नोंदवली आहे.
- मोदी दुसऱ्या क्रमांकावर — २५ जुलै २०२५ रोजी नरेंद्र मोदी यांनी इंदिरा गांधींचा सलग ४,०७७ दिवसांचा विक्रम मागे टाकला. आज सलग कार्यकाळाच्या बाबतीत नेहरूंनंतर ते दुसऱ्या स्थानावर आहेत, आणि बिगर-कॉंग्रेस पंतप्रधानांमध्ये पहिल्या स्थानावर.
- जुन्या यादीतील दुरुस्त्या — जुन्या तक्त्यात मोरारजी देसाई यांचं नाव चुकून गाळलं गेलं होतं, ते आता समाविष्ट आहे. राजीव गांधी यांचा पक्ष “जनता दल” असा चुकीचा लिहिला होता, तो कॉंग्रेस आहे. गुलजारीलाल नंदा यांचा पहिला हंगामी कार्यकाळ ७ मे १९६४ नव्हे तर २७ मे १९६४ पासून सुरू झाला. वी.पी. सिंग यांचा कार्यकाळ १० डिसेंबर १९९० नव्हे तर १० नोव्हेंबर १९९० रोजी संपला. आणि मनमोहन सिंग यांचा कार्यकाळ १६ मे २०१४ नव्हे तर २६ मे २०१४ रोजी संपला — त्याच दिवशी मोदी यांनी शपथ घेतली.
- भारत रत्न — फेब्रुवारी २०२४ मध्ये दोन माजी पंतप्रधानांना मरणोत्तर भारत रत्न जाहीर झाला: चौधरी चरण सिंग आणि पी.व्ही. नरसिंह राव.
आताची स्थिती — एका दृष्टिक्षेपात
| सध्याचे पंतप्रधान | नरेंद्र मोदी (भारतीय जनता पक्ष) |
| पदावर कधीपासून | २६ मे २०१४ |
| सध्याचा (तिसरा) कार्यकाळ | ९ जून २०२४ पासून |
| क्रमांक | १४ वे पंतप्रधान — हंगामी पंतप्रधान गुलजारीलाल नंदा यांना वेगळं न धरता. नंदा यांना धरलं तर मोदी १५ वे ठरतात. पंतप्रधान कार्यालयाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर डॉ. मनमोहन सिंग यांचा उल्लेख “चौदावे पंतप्रधान” असा आहे, म्हणजे तिथली गणना नंदा यांना धरून आहे. दोन्ही आकडे याच फरकामुळे प्रचलित आहेत. |
| आतापर्यंत एकूण व्यक्ती | १५ (गुलजारीलाल नंदा यांच्या दोन हंगामी कार्यकाळांसह) |
| सर्वाधिक काळ पदावर | पंडित जवाहरलाल नेहरू — १६ वर्षे २८६ दिवस |
| एकमेव महिला पंतप्रधान | इंदिरा गांधी |
| पुढील सार्वत्रिक निवडणूक | नियमित मुदतीनुसार २०२९ मध्ये अपेक्षित |
भारतातील सर्व पंतप्रधानांची नावे आणि त्यांच्या कार्यकाळाची यादी – Indian Prime Ministers List in Marathi
| क्रमांक | नाव | कार्यकाळ | राजकीय पक्ष |
| १ | पंडित जवाहरलाल नेहरू | १५ ऑगस्ट १९४७ – २७ मे १९६४ | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| — (हंगामी) | गुलजारीलाल नंदा | २७ मे १९६४ – ९ जून १९६४ | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| २ | श्री. लालबहादूर शास्त्री | ९ जून १९६४ – ११ जानेवारी १९६६ | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| — (हंगामी) | गुलजारीलाल नंदा | ११ जानेवारी १९६६ – २४ जानेवारी १९६६ | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| ३ | श्रीमती इंदिरा गांधी (पहिला कार्यकाळ) | २४ जानेवारी १९६६ – २४ मार्च १९७७ | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| ४ | श्री. मोरारजी देसाई | २४ मार्च १९७७ – २८ जुलै १९७९ | जनता पार्टी |
| ५ | चौधरी चरण सिंग | २८ जुलै १९७९ – १४ जानेवारी १९८० | जनता पार्टी (सेक्युलर) |
| ३ (पुन्हा) | श्रीमती इंदिरा गांधी (दुसरा कार्यकाळ) | १४ जानेवारी १९८० – ३१ ऑक्टोबर १९८४ | कॉंग्रेस (आय) |
| ६ | श्री. राजीव गांधी | ३१ ऑक्टोबर १९८४ – २ डिसेंबर १९८९ | कॉंग्रेस (आय) |
| ७ | श्री. वी.पी. सिंग | २ डिसेंबर १९८९ – १० नोव्हेंबर १९९० | जनता दल |
| ८ | श्री. चंद्र शेखर | १० नोव्हेंबर १९९० – २१ जून १९९१ | समाजवादी जनता पार्टी (राष्ट्रीय) |
| ९ | श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव | २१ जून १९९१ – १६ मे १९९६ | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| १० | श्री. अटल बिहारी वाजपेयी (पहिला कार्यकाळ) | १६ मे १९९६ – १ जून १९९६ | भारतीय जनता पक्ष |
| ११ | श्री. एच.डी. देवगौडा | १ जून १९९६ – २१ एप्रिल १९९७ | जनता दल (संयुक्त आघाडी) |
| १२ | श्री. इंद्रकुमार गुजराल | २१ एप्रिल १९९७ – १९ मार्च १९९८ | जनता दल (संयुक्त आघाडी) |
| १० (पुन्हा) | श्री. अटल बिहारी वाजपेयी (दुसरा कार्यकाळ) | १९ मार्च १९९८ – १३ ऑक्टोबर १९९९ | भारतीय जनता पक्ष (एनडीए) |
| १० (पुन्हा) | श्री. अटल बिहारी वाजपेयी (तिसरा कार्यकाळ) | १३ ऑक्टोबर १९९९ – २२ मे २००४ | भारतीय जनता पक्ष (एनडीए) |
| १३ | डॉ. मनमोहन सिंग | २२ मे २००४ – २६ मे २०१४ | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस (यूपीए) |
| १४ | श्री. नरेंद्र मोदी | २६ मे २०१४ पासून आजपर्यंत | भारतीय जनता पक्ष (एनडीए) |
यादीतील आकडे वेगवेगळे का दिसतात? याचं कारण मोजणीची पद्धत. गुलजारीलाल नंदा दोन वेळा हंगामी (काळजीवाहू) पंतप्रधान होते, त्यामुळे ते मोजले तर एकूण व्यक्ती १५ होतात; न मोजले तर १४. त्याचप्रमाणे इंदिरा गांधी आणि अटल बिहारी वाजपेयी यांचे कार्यकाळ वेगवेगळे धरले, तर कार्यकाळांची संख्या १९ पर्यंत जाते. म्हणूनच काही पुस्तकांत मोदी “१४ वे” तर काही ठिकाणी “१५ वे” पंतप्रधान लिहिलेले आढळतात. स्पर्धा परीक्षेत प्रश्न आला, तर नरेंद्र मोदी — १४ वे पंतप्रधान हेच प्रचलित उत्तर धरलं जातं.
पंतप्रधानांचे अधिकार आणि जबाबदारी
भारताच्या संविधानात पंतप्रधानांना देशाच्या सरकारमधील सर्वात महत्त्वाची व्यक्ती म्हणून दर्शवलं आहे. पंतप्रधान हे राष्ट्रपतींचे मुख्य सल्लागार, लोकसभेत बहुमताने निवडून आलेल्या पक्षाचे किंवा आघाडीचे नेते, आणि मंत्रिपरिषदेचे प्रमुख असतात. देशाची कार्यप्रणाली सुरळीतपणे चालवण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर असते.
हा फरक लक्षात ठेवा — राष्ट्रपती हे राष्ट्राचे प्रमुख (नामधारी शासक) असतात, तर पंतप्रधान हे सरकारचे प्रमुख. खरे कार्यकारी अधिकार पंतप्रधानांकडे आणि त्यांच्या मंत्रिमंडळाकडे असतात. आपल्या मंत्रिमंडळात कोणाला कोणतं खातं द्यायचं, कोणाला वगळायचं — हे ठरवण्याचा अधिकार पंतप्रधानांना असतो. आणि पदाची व गोपनीयतेची शपथ त्यांना राष्ट्रपतींकडूनच दिली जाते.
विक्रम आणि नोंदी — एका टेबलात
| सर्वाधिक काळ पंतप्रधान (सलग) | पंडित जवाहरलाल नेहरू — १६ वर्षे २८६ दिवस |
| सर्वाधिक एकत्रित काळ (दुसऱ्या क्रमांकावर) | इंदिरा गांधी — दोन कार्यकाळ मिळून सुमारे १५ वर्षे ३५० दिवस |
| दुसरा सर्वात मोठा सलग कार्यकाळ | नरेंद्र मोदी — २५ जुलै २०२५ रोजी इंदिरा गांधींचा ४,०७७ दिवसांचा विक्रम मागे टाकला |
| सर्वात कमी कार्यकाळ | गुलजारीलाल नंदा — दोन्ही वेळा प्रत्येकी १३ दिवस (हंगामी) |
| पूर्ण पंतप्रधान म्हणून सर्वात कमी कार्यकाळ | अटल बिहारी वाजपेयी — १६ दिवस (मे–जून १९९६) |
| सर्वात तरुण पंतप्रधान | राजीव गांधी — वयाच्या ४० व्या वर्षी |
| सर्वाधिक वयात पंतप्रधान | मोरारजी देसाई — पदभार घेतला तेव्हा ८१ वर्षांचे (जन्म २९ फेब्रुवारी १८९६, पंतप्रधान २४ मार्च १९७७) |
| एकमेव महिला पंतप्रधान | इंदिरा गांधी |
| पहिले बिगर-कॉंग्रेस पंतप्रधान | मोरारजी देसाई |
| पहिले शीख पंतप्रधान | डॉ. मनमोहन सिंग |
| दक्षिण भारतातील पहिले पंतप्रधान | पी.व्ही. नरसिंह राव |
| स्वतंत्र भारतात जन्मलेले पहिले पंतप्रधान | नरेंद्र मोदी |
| पदावर असतानाच निधन | जवाहरलाल नेहरू, लालबहादूर शास्त्री, इंदिरा गांधी |
Prime Ministers Of India List
आता प्रत्येकाची थोडक्यात ओळख. खालचे क्रमांक हे फक्त वाचनाच्या सोयीसाठी, पदावर आलेल्या व्यक्तींच्या क्रमाने दिले आहेत — त्यात गुलजारीलाल नंदा यांचाही समावेश आहे. त्यामुळे ते वरच्या मुख्य तक्त्यातील अधिकृत क्रमांकापेक्षा एकने पुढे दिसतील.
१. पंडित जवाहरलाल नेहरू – देशाचे पहिले पंतप्रधान
| राजकीय पक्ष | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| कार्यकाळ | १५ ऑगस्ट १९४७ – २७ मे १९६४ (१६ वर्षे २८६ दिवस) |
| जन्म | १४ नोव्हेंबर १८८९, अलाहाबाद (प्रयागराज), उत्तर प्रदेश |
| मृत्यू | २७ मे १९६४, नवी दिल्ली (पदावर असताना) |
| आई-वडील | स्वरूपराणी नेहरू, मोतीलाल नेहरू |
| पत्नी | कमला नेहरू |
| मुलगी | इंदिरा गांधी |
भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांना आधुनिक भारताचे शिल्पकार मानलं जातं. त्यांची प्रतिमा आदर्शवादी आणि सिद्धांतवादी महानायकाप्रमाणे होती, आणि आपल्या प्रभावशाली व्यक्तिमत्त्वातून त्यांनी जनतेला प्रभावित केलं होतं.
गुलामीच्या बेड्यांमध्ये अडकलेल्या भारताला मुक्त करण्यासाठी त्यांनी खूप संघर्ष केला. पुढे देशाचा पाया मजबूत करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिलं. नेहरूंना लहान मुलं खूप आवडत, त्यामुळेच त्यांचा जन्मदिवस १४ नोव्हेंबर हा “बालदिन” म्हणून साजरा केला जातो.
एक गोष्ट मात्र नीट समजून घ्या, कारण याबद्दल बरेच गैरसमज आहेत. स्वातंत्र्यापूर्वी “पंतप्रधान पदासाठी निवडणूक” झाली नव्हती. १९४६ मध्ये कॉंग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडीत १५ पैकी १२ प्रांतीय कॉंग्रेस समित्यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांचं नाव सुचवलं होतं — नेहरूंचं नाव एकाही समितीने सुचवलं नव्हतं. पुढे पटेल यांनी माघार घेतली, नेहरू अध्यक्ष झाले, आणि तोच पुढे अंतरिम सरकारचा आणि नंतर पंतप्रधान पदाचा मार्ग ठरला. यामागे महात्मा गांधी यांची भूमिका किती होती, याविषयी इतिहासकारांची मतं वेगवेगळी आहेत; नामांकनांचा आकडा मात्र सर्व स्रोतांत एकसारखा आहे.
पंतप्रधान म्हणून त्यांचं योगदान:
- भारताला आर्थिकदृष्ट्या बळकट करण्यासाठी पंचवार्षिक योजनांची आणि नियोजन आयोगाची रचना.
- विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि औद्योगिक क्षेत्राच्या विकासाला सर्वाधिक महत्त्व.
- जागतिक शांततेसाठी अलिप्ततावादी चळवळीची (Non-Aligned Movement) उभारणी.
- कोरियन युद्ध, सुएझ कालवा वाद आणि काँगो प्रश्नात भारताची महत्त्वाची मध्यस्थी.
२. श्री. गुलजारीलाल नंदा – देशाचे पहिले हंगामी पंतप्रधान
| राजकीय पक्ष | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| पहिला (हंगामी) कार्यकाळ | २७ मे १९६४ – ९ जून १९६४ (१३ दिवस) |
| दुसरा (हंगामी) कार्यकाळ | ११ जानेवारी १९६६ – २४ जानेवारी १९६६ (१३ दिवस) |
| जन्म | ४ जुलै १८९८, सियालकोट, पंजाब (आजचा पाकिस्तान) |
| आई-वडील | ईश्वर देवी नंदा, बुलाकी राम नंदा |
| पत्नी | लक्ष्मी देवी |
| निधन | १५ जानेवारी १९९८ |
गुलजारीलाल नंदा हे उत्तम शिक्षणतज्ज्ञ आणि अर्थशास्त्रज्ञ होते. कॉंग्रेस पक्षाकडून त्यांनी दोन वेळा हंगामी पंतप्रधान म्हणून देशाची सेवा केली — आणि दोन्ही वेळा त्यांचा कार्यकाळ नेमका १३ दिवसांचाच होता.
१९६४ साली नेहरूंच्या निधनानंतर त्यांनी पहिल्यांदा हा कार्यभार सांभाळला. १९६६ साली लालबहादूर शास्त्री यांच्या निधनानंतर दुसऱ्यांदा. दोन्ही वेळा देश अत्यंत कठीण परिस्थितीतून जात होता — एकदा चीनसोबतच्या युद्धाच्या सावटातून, आणि दुसऱ्यांदा पाकिस्तानसोबतच्या युद्धानंतरच्या पेचातून. अशा वेळी नंदा यांनी अत्यंत संवेदनशीलपणे आणि शांततेने काम केलं.
स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचं योगदान होतं. १९२१ च्या असहकार आंदोलनात त्यांनी भाग घेतला, आणि सत्याग्रहाच्या काळात त्यांना कारावास भोगावा लागला. कामगार वर्गाला त्यांचे हक्क मिळवून देण्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले.
३. श्री. लालबहादूर शास्त्री
| राजकीय पक्ष | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| कार्यकाळ | ९ जून १९६४ – ११ जानेवारी १९६६ (१ वर्ष २१६ दिवस) |
| जन्म | २ ऑक्टोबर १९०४, मुगलसराय, वाराणसी, उत्तर प्रदेश |
| आई-वडील | रामदुलारी देवी, मुन्शी शारदा प्रसाद श्रीवास्तव |
| पत्नी | ललिता देवी |
| निधन | ११ जानेवारी १९६६, ताश्कंद (तत्कालीन सोव्हिएत युनियन) — पदावर असताना |
लालबहादूर शास्त्री हे भारताचे दुसरे पंतप्रधान. विश्वासू, प्रामाणिक आणि निष्ठावंत नेता म्हणून त्यांची प्रतिमा होती. नेहरूंच्या निधनानंतर ९ जून १९६४ रोजी त्यांच्यावर पंतप्रधान पदाची जबाबदारी सोपवण्यात आली.
स्वातंत्र्यपूर्व काळात ते महात्मा गांधींच्या असहकार आंदोलन, भारत छोडो आंदोलन आणि दांडी यात्रेत सहभागी झाले होते; त्यादरम्यान त्यांना अनेक वेळा कारागृहात जावं लागलं. शास्त्री हे गांधीजींचे अनुयायी होते आणि नेहरूंना ते आपले आदर्श मानत.
दूध उत्पादन वाढवण्यासाठी त्यांनी “श्वेत क्रांती”ला चालना दिली, आणि अन्नधान्य उत्पादनासाठी हरितक्रांतीचा पाया रचला. त्यांनी दिलेला “जय जवान जय किसान” हा नारा आजही घराघरात पोहोचलेला आहे. १९६५ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात त्यांनी देशाचं अत्यंत कुशल नेतृत्व केलं.
१० जानेवारी १९६६ रोजी ताश्कंद करारावर सही केल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी, ११ जानेवारी १९६६ रोजी ताश्कंदमध्येच त्यांचं निधन झालं. अधिकृत कारण हृदयविकाराचा झटका असं नोंदवलं गेलं. पुढे त्यांच्या मृत्यूबाबत अनेक प्रश्न विचारले गेले, मात्र अधिकृत नोंद आजही हीच आहे.
४. श्रीमती इंदिरा गांधी (भारताच्या पहिल्या आणि एकमेव महिला पंतप्रधान)
| राजकीय पक्ष | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस / कॉंग्रेस (आय) |
| पहिला कार्यकाळ | २४ जानेवारी १९६६ – २४ मार्च १९७७ (११ वर्षे ५९ दिवस) |
| दुसरा कार्यकाळ | १४ जानेवारी १९८० – ३१ ऑक्टोबर १९८४ (४ वर्षे २९१ दिवस) |
| जन्म | १९ नोव्हेंबर १९१७, अलाहाबाद, उत्तर प्रदेश |
| मृत्यू | ३१ ऑक्टोबर १९८४, नवी दिल्ली (पदावर असताना) |
| आई-वडील | कमला नेहरू, जवाहरलाल नेहरू |
| पती | फिरोज गांधी |
| मुलं | राजीव गांधी, संजय गांधी |
देशाच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान होण्याचा मान इंदिरा गांधी यांना मिळाला — आणि आजपर्यंत ती एकमेव महिला पंतप्रधान आहेत. दोन कार्यकाळ मिळून त्यांनी सुमारे १५ वर्षे ३५० दिवस हे पद सांभाळलं.
वयाच्या अवघ्या १२ व्या वर्षी त्यांनी काही मुलांना एकत्र घेऊन “वानर सेना” तयार केली होती, आणि त्या मुलांसह स्वातंत्र्यलढ्यात आपला खारीचा वाटा उचलला.
पंतप्रधान पदावर असताना १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात त्यांनी भारताचं कौशल्यपूर्ण नेतृत्व केलं आणि देशाला निर्णायक विजय मिळवून दिला. बँकांचं राष्ट्रीयीकरण, हरितक्रांतीला गती आणि देशाला अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण बनवण्यासाठी त्यांनी उचललेली पावलं आजही चर्चेत असतात.
त्यांच्या कारकिर्दीवरचा मोठा डाग म्हणजे १९७५ ते १९७७ ची आणीबाणी. त्यानंतर झालेल्या निवडणुकीत कॉंग्रेसचा पराभव झाला. मात्र १९८० मध्ये त्या पुन्हा सत्तेत आल्या. ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी त्यांची हत्या झाली.
५. श्री. मोरारजी देसाई
| राजकीय पक्ष | जनता पार्टी |
| कार्यकाळ | २४ मार्च १९७७ – २८ जुलै १९७९ (२ वर्षे १२६ दिवस) |
| जन्म | २९ फेब्रुवारी १८९६, भदेली गाव, गुजरात |
| मृत्यू | १० एप्रिल १९९५, नवी दिल्ली |
| पत्नी | गुजराबेन देसाई |
मोरारजी देसाई हे स्वातंत्र्यसैनिक, आणि स्वतंत्र भारताचे पहिले बिगर-कॉंग्रेस पंतप्रधान. आणीबाणीनंतर १९७७ मध्ये झालेल्या निवडणुकीत जनता पार्टीला मिळालेल्या विजयानंतर ते पंतप्रधान झाले.
आणीबाणीच्या काळात लागू केलेले अनेक कायदे आणि तरतुदी बदलण्याचं महत्त्वाचं काम त्यांच्या सरकारने केलं. भविष्यात कोणत्याही सरकारला अशी परिस्थिती सहजपणे निर्माण करता येऊ नये, यासाठी त्यांनी घटनात्मक सुधारणा घडवून आणल्या.
भारत-पाक संबंध सुधारण्यासाठी त्यांनी बरेच प्रयत्न केले. ते शांतताप्रिय व्यक्ती होते. विशेष म्हणजे मोरारजी देसाई हे असे एकमेव व्यक्ती आहेत ज्यांना भारताचा सर्वोच्च सन्मान “भारत रत्न” आणि पाकिस्तानचा सर्वोच्च नागरी सन्मान “निशान-ए-पाकिस्तान” — दोन्ही मिळाले आहेत.
६. चौधरी चरण सिंग
| राजकीय पक्ष | जनता पार्टी (सेक्युलर) |
| कार्यकाळ | २८ जुलै १९७९ – १४ जानेवारी १९८० (१७० दिवस) |
| जन्म | २३ डिसेंबर १९०२, नूरपूर (मेरठ जिल्हा), उत्तर प्रदेश |
| मृत्यू | २९ मे १९८७, नवी दिल्ली |
| वडील | चौधरी मीर सिंग |
| पत्नी | गायत्री देवी |
| सन्मान | भारत रत्न – फेब्रुवारी २०२४ मध्ये जाहीर (मरणोत्तर) |
चौधरी चरण सिंग यांनी देशाचे पाचवे पंतप्रधान म्हणून शपथ घेतली. त्यांचा कार्यकाळ केवळ १७० दिवसांचा होता — आणि एक नोंद म्हणून सांगायचं तर पंतप्रधान असताना त्यांना एकदाही लोकसभेला सामोरं जाण्याची वेळ आली नाही.
इतक्या कमी वेळातही शेतकऱ्यांच्या स्थितीत सुधारणा करण्यासाठी त्यांनी कौतुकास्पद काम केलं. “शेतकऱ्यांचा नेता” ही त्यांची ओळख उगीच नाही — जमीनदारी प्रथा मोडून काढण्यासाठी आणि जमीन सुधारणा कायदे लागू करण्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर काम केलं. त्यांच्या स्मरणार्थ २३ डिसेंबर हा दिवस भारत सरकारने २००१ मध्ये “किसान दिवस” म्हणजेच राष्ट्रीय शेतकरी दिन म्हणून घोषित केला, आणि तो आजही पाळला जातो.
स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचा सहभाग होता — सविनय कायदेभंग चळवळ आणि दांडी यात्रेत ते सहभागी झाले होते. फेब्रुवारी २०२४ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारत रत्न जाहीर करण्यात आला.
७. श्री. राजीव गांधी
| राजकीय पक्ष | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस (आय) |
| कार्यकाळ | ३१ ऑक्टोबर १९८४ – २ डिसेंबर १९८९ (५ वर्षे ३२ दिवस) |
| जन्म | २० ऑगस्ट १९४४, मुंबई, महाराष्ट्र |
| मृत्यू | २१ मे १९९१, श्रीपेरुंबुदूर, तमिळनाडू |
| आई-वडील | इंदिरा गांधी, फिरोज गांधी |
| पत्नी | सोनिया गांधी |
| मुलं | राहुल गांधी, प्रियंका गांधी |
सर्वात कमी वयात पंतप्रधान पदावर विराजमान होणारे नेते म्हणजे राजीव गांधी. ते केवळ ४० वर्षांचे असताना पंतप्रधान झाले. क्रमवारीनुसार ते देशाचे सहावे पंतप्रधान होते.
आधुनिक आणि तंत्रज्ञानयुक्त भारत उभारण्यात त्यांचं योगदान सगळ्यात मोठं मानलं जातं. भारतात संगणक प्रणाली आणण्यासाठी त्यांनी विशेष सक्रियता दाखवली, आणि दूरसंचार क्रांतीला जोरदार चालना दिली. भारतीय प्रशासनाचं आधुनिकीकरण, अमेरिकेशी सुधारलेले द्विपक्षीय संबंध, आणि मतदानाचं वय २१ वरून १८ वर आणणारी घटनादुरुस्ती — हे त्यांच्या कारकिर्दीतले ठळक मुद्दे.
काश्मीर आणि पंजाबमधील अस्वस्थता नियंत्रणात आणण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले, आणि देशातील युवकांच्या विकासाकडे विशेष लक्ष दिलं. २१ मे १९९१ रोजी तमिळनाडूतील श्रीपेरुंबुदूर येथे प्रचारसभेदरम्यान त्यांची हत्या झाली.
८. श्री. वी.पी. सिंग (विश्वनाथ प्रताप सिंग)
| राजकीय पक्ष | जनता दल |
| कार्यकाळ | २ डिसेंबर १९८९ – १० नोव्हेंबर १९९० (३४३ दिवस) |
| जन्म | २५ जून १९३१, अलाहाबाद, उत्तर प्रदेश |
| मृत्यू | २७ नोव्हेंबर २००८, नवी दिल्ली |
| वडील | राजा बहादूर राय गोपाल सिंग |
| पत्नी | सीता कुमारी |
पंतप्रधान होण्यापूर्वी वी.पी. सिंग यांनी उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री आणि केंद्रात अर्थमंत्री म्हणून काम केलं होतं. गरिबांची आणि मागासवर्गीयांची स्थिती सुधारण्यासाठी त्यांनी अनेक महत्त्वाची पावलं उचलली.
त्यांच्या कारकिर्दीतला सगळ्यात मोठा निर्णय म्हणजे मंडल आयोगाच्या शिफारशींची अंमलबजावणी — त्यामुळे इतर मागासवर्गीयांना (OBC) शासकीय नोकऱ्यांत आरक्षण मिळालं. या निर्णयाने भारतीय राजकारणाचा चेहराच बदलला, आणि दलित व मागासवर्गीय समाजाला राजकारणात प्रवेश करण्याची मोठी संधी मिळाली.
मात्र हा निर्णय प्रचंड वादग्रस्तही ठरला. देशभर आंदोलनं झाली, आणि त्यांच्याच आघाडीत फूट पडली. काश्मीरमधील परिस्थितीही त्याच काळात बिघडली. अखेर लोकसभेत अविश्वास प्रस्ताव मंजूर झाल्यानंतर त्यांना पद सोडावं लागलं.
९. श्री. चंद्र शेखर
| राजकीय पक्ष | समाजवादी जनता पार्टी (राष्ट्रीय) |
| कार्यकाळ | १० नोव्हेंबर १९९० – २१ जून १९९१ (२२३ दिवस) |
| जन्म | १ जुलै १९२७, इब्राहीमपट्टी, उत्तर प्रदेश |
| मृत्यू | ८ जुलै २००७, नवी दिल्ली |
देश आर्थिक आणि राजकीय अस्थिरतेतून जात असताना चंद्र शेखर यांनी पंतप्रधान पदाची जबाबदारी स्वीकारली. त्यांचं सरकार अल्पमतातलं होतं, आणि बाहेरून मिळणाऱ्या पाठिंब्यावर अवलंबून होतं. तरीही कठीण निर्णय घेण्यात त्यांनी मागेपुढे पाहिलं नाही.
त्यांच्या काळात देश गंभीर परकीय चलन संकटाच्या उंबरठ्यावर पोहोचला होता. त्यांचं सरकार जून १९९१ मध्ये पडलं, आणि त्यानंतर आलेल्या नरसिंह राव सरकारने त्याच संकटाच्या पार्श्वभूमीवर १९९१ च्या आर्थिक सुधारणा राबवल्या.
चंद्र शेखर हे समाजवादी चळवळीतून पुढे आलेले नेते होते. दलित आणि मागासवर्गीय समाजासाठी त्यांनी सातत्याने काम केलं. स्पष्ट आणि प्रभावी वक्ता म्हणून ते ओळखले जात — सामाजिक विषमता, जातीय भेदभाव आणि ग्रामीण भागातील प्रश्नांवर त्यांनी संसदेत आणि बाहेरही आवाज उठवला.
१०. श्री. पी.व्ही. नरसिंह राव (पामुलपर्ती वेंकट नरसिंह राव)
| राजकीय पक्ष | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस |
| कार्यकाळ | २१ जून १९९१ – १६ मे १९९६ (४ वर्षे ३३० दिवस) |
| जन्म | २८ जून १९२१, तत्कालीन हैदराबाद संस्थान (आजचा तेलंगणा) |
| मृत्यू | २३ डिसेंबर २००४, नवी दिल्ली |
| आई-वडील | रुक्मिणी अम्मा, पी. रंगा राव |
| पत्नी | सत्यम्मा राव |
| सन्मान | भारत रत्न – फेब्रुवारी २०२४ मध्ये जाहीर (मरणोत्तर) |
पी.व्ही. नरसिंह राव हे प्रख्यात वकील, बहुभाषिक अभ्यासक आणि मुरब्बी राजकारणी होते. ते दक्षिण भारतातील पहिले पंतप्रधान. त्यांना भारतातील आर्थिक सुधारणांचे जनक म्हणूनही ओळखलं जातं.
१९९१ मध्ये देशाची तिजोरी रिकामी होण्याच्या मार्गावर असताना त्यांनी पंतप्रधान पद स्वीकारलं. अर्थव्यवस्था वाचवण्यासाठी त्यांनी डॉ. मनमोहन सिंग यांना अर्थमंत्री बनवलं — आणि तिथून उदारीकरण, खासगीकरण व जागतिकीकरणाचं (LPG) पर्व सुरू झालं. औद्योगिक क्षेत्रातील परवाना राज (License Raj) संपवण्यात त्यांनी निर्णायक भूमिका बजावली.
त्यांनी सुरू केलेली अनेक आर्थिक धोरणं पुढे अटल बिहारी वाजपेयी आणि डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या सरकारांनीही चालू ठेवली. राव यांना संस्कृतसह अनेक भाषांचं उत्तम ज्ञान होतं, आणि भारताची संस्कृती, अध्यात्म व धार्मिक परंपरांशी त्यांचं खास नातं होतं. फेब्रुवारी २०२४ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारत रत्न जाहीर झाला.
११. श्री. अटल बिहारी वाजपेयी
| राजकीय पक्ष | भारतीय जनता पक्ष (भाजप) |
| पहिला कार्यकाळ | १६ मे १९९६ – १ जून १९९६ (फक्त १६ दिवस) |
| दुसरा कार्यकाळ | १९ मार्च १९९८ – १३ ऑक्टोबर १९९९ |
| तिसरा कार्यकाळ | १३ ऑक्टोबर १९९९ – २२ मे २००४ |
| जन्म | २५ डिसेंबर १९२४, ग्वाल्हेर, मध्य प्रदेश |
| मृत्यू | १६ ऑगस्ट २०१८, नवी दिल्ली |
| आई-वडील | कृष्णा देवी, कृष्ण बिहारी वाजपेयी |
| सन्मान | भारत रत्न – २४ डिसेंबर २०१४ रोजी जाहीर, आणि २७ मार्च २०१५ रोजी राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी यांनी प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे त्यांच्या निवासस्थानी जाऊन प्रदान केला; पद्मविभूषण – १९९२ |
अटल बिहारी वाजपेयी हे स्वतंत्र भारताच्या राजकारणातील चमकणारा तारा. त्यांनी तीन वेळा पंतप्रधान पदाची शपथ घेतली — १९९६, १९९८ आणि १९९९. नेहरूंनंतर सलग तीन जनादेशांतून हे पद भूषवणारे ते पहिले नेते ठरले.
त्यांची भाषणं अत्यंत प्रभावी होती. एक काळ असा होता की वाजपेयी बोलायला उभे राहिले की स्वतः पंडित नेहरूही मंत्रमुग्ध होऊन ऐकत बसत. ५० वर्षांच्या संसदीय कारकिर्दीत त्यांनी भाजपची उभारणी केली आणि पक्षाला दोन खासदारांवरून दोनशेपार नेलं. चार वेगवेगळ्या राज्यांतून खासदार म्हणून निवडून येणारे ते एकमेव नेते होते.
देशाला स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वीपासूनच ते राजकारणात सक्रिय होते. महात्मा गांधींच्या “भारत छोडो आंदोलनात” त्यांनी भाग घेतला आणि त्यासाठी कारावासही भोगला.
पंतप्रधान म्हणून त्यांची ठळक कामगिरी:
- मे १९९८ मध्ये राजस्थानातील पोखरण येथे अणुचाचण्या घेऊन भारताला अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्र म्हणून जगासमोर आणलं.
- सुवर्ण चतुष्कोण प्रकल्पातून दिल्ली, चेन्नई, कोलकाता आणि मुंबई ही चार महानगरं महामार्गांनी जोडली; ग्रामीण रस्त्यांसाठी प्रधानमंत्री ग्राम सडक योजना सुरू केली.
- १९९९ च्या कारगिल युद्धात आणि नंतरच्या दहशतवादी हल्ल्यांच्या काळात त्यांनी संयमी पण ठाम नेतृत्व केलं.
- सर्व शिक्षा अभियानातून प्राथमिक शिक्षणाचा विस्तार, आणि आर्थिक सुधारणांना गती.
१२. श्री. एच.डी. देवगौडा (हरदनहळ्ळी दोड्डेगौडा देवेगौडा)
| राजकीय पक्ष | जनता दल (संयुक्त आघाडी) |
| कार्यकाळ | १ जून १९९६ – २१ एप्रिल १९९७ (३२४ दिवस) |
| जन्म | १८ मे १९३३, हरदनहळ्ळी, कर्नाटक |
| आई-वडील | देवम्मा, दोड्डेगौडा |
| पत्नी | चेन्नम्मा देवेगौडा |
पंतप्रधान होण्यापूर्वी एच.डी. देवगौडा कर्नाटकचे मुख्यमंत्री होते. १९९६ मध्ये संयुक्त आघाडीचं सरकार स्थापन झाल्यावर त्यांच्याकडे पंतप्रधान पद आलं.
शेतकरी कुटुंबातून आलेल्या देवगौडा यांनी आपल्या कारकिर्दीत शेतकऱ्यांच्या हिताच्या अनेक योजना राबवल्या, आणि शेतकऱ्यांना त्यांचे हक्क मिळवून देण्यासाठी आंदोलनंही केली. पंतप्रधान असताना त्यांनी गृह, पेट्रोलियम व रसायनं, अन्न प्रक्रिया, शहरी रोजगार अशा अनेक मंत्रालयांचा अतिरिक्त कार्यभार स्वतःकडे ठेवला होता.
१३. श्री. इंद्रकुमार गुजराल
| राजकीय पक्ष | जनता दल (संयुक्त आघाडी) |
| कार्यकाळ | २१ एप्रिल १९९७ – १९ मार्च १९९८ (३३२ दिवस) |
| जन्म | ४ डिसेंबर १९१९, झेलम, पंजाब (आजचा पाकिस्तान) |
| मृत्यू | ३० नोव्हेंबर २०१२, गुडगाव, हरियाणा |
| आई-वडील | पुष्पा गुजराल, अवतार नारायण गुजराल |
| पत्नी | शीला गुजराल |
इंद्रकुमार गुजराल हे मुत्सद्दी राजकारणी होते. राज्यसभेच्या सदस्यत्वातून पंतप्रधान पदावर पोहोचणारे ते तिसरे व्यक्ती ठरले. १९४२ च्या “भारत छोडो आंदोलनात” त्यांनी भाग घेतला होता आणि त्यासाठी कारावास भोगला होता.
परराष्ट्र धोरणात त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. शेजारी देशांशी संबंध सुधारण्यासाठी त्यांनी मांडलेली भूमिका आज “गुजराल डॉक्ट्रिन” म्हणून ओळखली जाते — छोट्या शेजारी देशांकडून परतफेडीची अपेक्षा न ठेवता त्यांना सहकार्य करावं, हा त्याचा गाभा. पाकिस्तानसोबतचे संबंध घट्ट करण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला, तसंच सीटीबीटीवर सही करण्यास विरोध केला.
१४. डॉ. मनमोहन सिंग
| राजकीय पक्ष | भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस (यूपीए) |
| कार्यकाळ | २२ मे २००४ – २६ मे २०१४ (१० वर्षे ४ दिवस) |
| जन्म | २६ सप्टेंबर १९३२, गाह, पंजाब (आजचा पाकिस्तान) |
| निधन | २६ डिसेंबर २०२४, एम्स रुग्णालय, नवी दिल्ली (वय ९२) |
| आई-वडील | अमृत कौर, गुरुमुख सिंग |
| पत्नी | गुरशरण कौर |
डॉ. मनमोहन सिंग यांनी सलग दोन कार्यकाळ, म्हणजे दहा वर्षे देशाचं पंतप्रधान पद सांभाळलं. ते भारताचे पहिले शीख पंतप्रधान. पंतप्रधान होण्यापूर्वी ते रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर होते, आणि १९९१ मध्ये नरसिंह राव सरकारमध्ये अर्थमंत्री म्हणून त्यांनी देशाच्या आर्थिक उदारीकरणाची पायाभरणी केली. म्हणूनच त्यांना भारताच्या आर्थिक सुधारणांचा शिल्पकार मानलं जातं.
त्यांच्या कारकिर्दीत मूल्यवर्धित कर (व्हॅट) लागू झाला, बँकिंग व वित्तीय क्षेत्राचा मोठा विस्तार झाला, आणि माहितीचा अधिकार कायदा, मनरेगा (रोजगार हमी), शिक्षणाचा अधिकार कायदा व अन्नसुरक्षा कायदा असे महत्त्वाचे कायदे आले. शिक्षण क्षेत्रातही त्यांनी भरपूर गुंतवणूक केली — या काळात अनेक नवी आयआयटी, आयआयएम व केंद्रीय विद्यापीठं सुरू झाली. दहशतवादाविरुद्ध कठोर कायदे आणि भारत-अमेरिका अणुकरार हेही त्यांच्या कार्यकाळातले ठळक निर्णय.
२६ डिसेंबर २०२४ रोजी नवी दिल्लीतील एम्स रुग्णालयात वयाच्या ९२ व्या वर्षी त्यांचं निधन झालं. त्यांच्या सन्मानार्थ देशात सात दिवसांचा राष्ट्रीय दुखवटा जाहीर करण्यात आला, आणि २८ डिसेंबर २०२४ रोजी शासकीय इतमामात त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.
१५. श्री. नरेंद्र मोदी (नरेंद्र दामोदरदास मोदी)
| राजकीय पक्ष | भारतीय जनता पक्ष (एनडीए) |
| कार्यकाळ | २६ मे २०१४ पासून आजपर्यंत |
| पहिली शपथ | २६ मे २०१४ |
| दुसरी शपथ | ३० मे २०१९ |
| तिसरी शपथ | ९ जून २०२४ |
| जन्म | १७ सप्टेंबर १९५०, वडनगर, गुजरात |
| आई-वडील | हिराबेन मोदी, दामोदरदास मूळचंद मोदी |
| पूर्वीचं पद | गुजरातचे मुख्यमंत्री (७ ऑक्टोबर २००१ – २२ मे २०१४) |
नरेंद्र मोदी हे आजच्या जागतिक राजकारणातील सर्वाधिक चर्चेत असलेल्या नेत्यांपैकी एक. २०१४, २०१९ आणि २०२४ — तीनही लोकसभा निवडणुकांत त्यांच्या नेतृत्वाखाली एनडीएने विजय मिळवला. २०२४ मध्ये भाजपला स्वबळावर बहुमत (२७२) मिळालं नाही; पक्षाला २४० जागा मिळाल्या, मात्र एनडीए आघाडीने २९३ जागांसह सरकार स्थापन केलं. ९ जून २०२४ रोजी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी त्यांना पदाची शपथ दिली.
त्यांचा राजकीय प्रवास राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघापासून सुरू झाला. पुढे २००१ ते २०१४ या काळात ते गुजरातचे मुख्यमंत्री होते, आणि तिथून थेट देशाच्या पंतप्रधान पदापर्यंत पोहोचले. आपलं मत निर्भीडपणे मांडणं आणि भाषणातून श्रोत्यांना खिळवून ठेवणं — ही त्यांची खास शैली.
पंतप्रधान म्हणून त्यांनी सर्व सामाजिक घटकांना समोर ठेवून अनेक योजना सुरू केल्या — जन धन योजना, स्वच्छ भारत अभियान, उज्ज्वला गॅस योजना, आयुष्मान भारत आरोग्य योजना, किसान सन्मान निधी. काळा पैसा आणि भ्रष्टाचाराला आवर घालण्यासाठी नोटाबंदी आणि करप्रणाली एकसंध करण्यासाठी जीएसटी असे मोठे निर्णय त्यांनी घेतले. डिजिटल इंडिया आणि यूपीआयमुळे देशात डिजिटल व्यवहारांचं चित्रच बदललं.
स्वतंत्र भारतात जन्मलेले ते देशाचे पहिले पंतप्रधान आहेत. सलग कार्यकाळाच्या बाबतीत — २५ जुलै २०२५ रोजी त्यांनी इंदिरा गांधींचा ४,०७७ दिवसांचा विक्रम मागे टाकला आणि पंडित नेहरूंनंतर दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा अखंड कार्यकाळ त्यांच्या नावावर नोंदवला गेला. बिगर-कॉंग्रेस पंतप्रधानांमध्ये हा विक्रम पहिल्या क्रमांकावर आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न: भारताचे सध्याचे पंतप्रधान कोण आहेत?
उत्तर: नरेंद्र मोदी. ते २६ मे २०१४ पासून या पदावर आहेत, आणि ९ जून २०२४ रोजी त्यांनी सलग तिसऱ्या कार्यकाळाची शपथ घेतली.
प्रश्न: भारताला आतापर्यंत किती पंतप्रधान झाले आहेत?
उत्तर: आतापर्यंत १५ व्यक्तींनी हे पद भूषवलं आहे — त्यात गुलजारीलाल नंदा यांच्या दोन हंगामी कार्यकाळांचा समावेश आहे. हंगामी कार्यकाळ वेगळे धरले नाहीत तर ही संख्या १४ होते, आणि त्या प्रचलित क्रमवारीत नरेंद्र मोदी हे १४ वे पंतप्रधान ठरतात.
प्रश्न: भारताचे पहिले पंतप्रधान कोण होते?
उत्तर: पंडित जवाहरलाल नेहरू. त्यांचा कार्यकाळ १५ ऑगस्ट १९४७ ते २७ मे १९६४ असा होता — सर्वाधिक, म्हणजे १६ वर्षे २८६ दिवस.
प्रश्न: भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान कोण होत्या?
उत्तर: इंदिरा गांधी. ते २४ जानेवारी १९६६ रोजी पंतप्रधान झाल्या, आणि आजपर्यंत या पदावर पोहोचलेल्या एकमेव महिला आहेत.
प्रश्न: डॉ. मनमोहन सिंग यांचं निधन कधी झालं?
उत्तर: २६ डिसेंबर २०२४ रोजी, नवी दिल्लीतील एम्स रुग्णालयात, वयाच्या ९२ व्या वर्षी. त्यांनी २००४ ते २०१४ अशी दहा वर्षे पंतप्रधान पद सांभाळलं होतं.
प्रश्न: पंतप्रधानांची निवड कशी होते आणि शपथ कोण देतात?
उत्तर: लोकसभेत बहुमत असलेल्या पक्षाच्या किंवा आघाडीच्या नेत्याला राष्ट्रपती पंतप्रधान पदावर नियुक्त करतात. पदाची आणि गोपनीयतेची शपथ राष्ट्रपतींकडूनच दिली जाते. पंतप्रधान लोकसभेचे किंवा राज्यसभेचे सदस्य असू शकतात — इंद्रकुमार गुजराल आणि डॉ. मनमोहन सिंग हे राज्यसभेचे सदस्य असताना पंतप्रधान झाले होते.
अधिकृत संकेतस्थळं
- पंतप्रधान कार्यालय (मराठीत उपलब्ध): pmindia.gov.in
- भारत सरकारचं राष्ट्रीय पोर्टल – “कोण कोण” विभाग: india.gov.in
- लोकसभा / संसद: sansad.in
थोडक्यात
१९४७ पासून आजपर्यंतची ही यादी म्हणजे केवळ नावं आणि तारखांची जंत्री नाही — ती स्वतंत्र भारताच्या प्रवासाची कहाणी आहे. नेहरूंच्या नियोजनापासून शास्त्रींच्या “जय जवान जय किसान” पर्यंत, इंदिरा गांधींच्या निर्णायक नेतृत्वापासून नरसिंह राव यांच्या आर्थिक सुधारणांपर्यंत, आणि वाजपेयींच्या महामार्गांपासून आजच्या डिजिटल भारतापर्यंत — प्रत्येक पंतप्रधानाने देशावर आपली छाप सोडली आहे. स्पर्धा परीक्षेची तयारी करत असाल, तर वरचा मुख्य तक्ता आणि “विक्रम आणि नोंदी” हा भाग एकदा शांतपणे वाचा; बहुतांश प्रश्न त्यातूनच विचारले जातात. आणि ही यादी आम्ही पुढेही अद्ययावत ठेवत राहू.
माहितीचा स्रोत: पंतप्रधान कार्यालयाचं अधिकृत संकेतस्थळ pmindia.gov.in — माजी पंतप्रधानांची नावं आणि कार्यकाळाच्या तारखा तिथून घेतल्या आहेत. वरील यादी, क्रमवारी आणि नोंदी ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी तपासून घेतल्या आहेत; त्या दिवशी नरेंद्र मोदी हेच विद्यमान पंतप्रधान होते.




